Giải nghĩa các thuật ngữ về tính dục (SOGIESC)

Hầu hết chúng ta khi lớn lên đã được truyền dạy những ý niệm đơn giản về tính dục. Tỉ như trên đời chỉ có hai giới tính, đực và cái và cũng như chỉ có hai loại giới, nữ và nam. Tuy nhiên, với sự phát triển thần tốc của công nghệ, thông tin và sự hiện diện ngày một nhiều và đa dạng của những cá thể độc nhất vô nhị thuộc cộng đồng “cờ lục sắc” – LGBTIQ+, liệu có bao nhiêu người trong chúng ta còn đủ tự tin để cho rằng mình thật sự hiểu đúng về những khái niệm trên? Hay ai có thể dựa vào những kiến thức đã lỗi thời và sai lệch về tính dục để trả lời cho câu hỏi vì đâu mà trong cuộc sống lại tồn tại nhiều mảng màu đa dạng đến như vậy? Bài viết dưới đây xin được phép nêu ra những thông tin khái quát về giới tính và giới để giúp bạn nắm hiểu biết rõ hơn về những khái niệm này.

Giới tính: Giới tính sinh học, đặc điểm giới tính và liên giới tính (Biological sex, Sex characteristics and Intersex)

Trong sinh học, giới tính là quá trình kết hợp và pha trộn của những đặc điểm di truyền học của sinh vật, dẫn đến sự phân chia thành: giống đực (male) và giống cái (female). Nhắc tới cụm từ này, chúng ta lập tức liên tưởng tới những đặc điểm đặc trưng về mặt sinh học trên cơ thể của một người như: nhiễm sắc thể quy định giới tính, bộ phận sinh dục và cơ quan sinh sản bên trong cơ thể.

Để chỉ điểm ra giới tính của một người, các đặc điểm giới tính như đặc điểm sơ cấp và đặc điểm thứ cấp đã được sử dụng để phân loại các trạng thái sinh học khác nhau giữa nam giới, nữ giới, và liên giới tính. Đặc điểm sơ cấp bao gồm nhiễm sắc thể, cấu trúc của bộ phận sinh dục, tuyến sinh dục, và cấu trúc nội tiết tố. Đặc điểm thứ cấp bao gồm những đặc tính trên cơ thể của một người, ví dụ như cơ bắp, lông tóc, và dáng người. Theo thông thường, nam giới sẽ có dáng người cao to, lông tóc và cơ bắp nhiều hơn nữ giới nhờ vào nội tiết tố testoterone.

Thêm vào đó, ngoài người mang giới tính nam và nữ, còn một số người mang trạng thái gọi là liên giới tính (intersex). Liên giới là trạng thái mà một người bẩm sinh có bộ phận sinh dục bên ngoài, các cơ quan sinh sản bên trong, nhiễm sắc thể giới tính, hoặc các hoóc-môn giới tính không hoàn toàn mang đặc điểm sinh học của nam hay nữ. Có nhiều dạng liên giới tính và thời điểm phát hiện liên giới tính cũng khá đa dạng. Có trường hợp có thể tình trạng có thể được nhận biết từ lúc sinh ra, có trường hợp người ta chỉ phát hiện mình liên giới tính khi họ bước vào tuổi dậy thì, có trường hợp trạng thái này hoàn toàn không biểu hiện ở bên ngoài. 

Nhiều người liên giới tính phải đối mặt với sự kỳ thị và phân biệt đối xử từ khi sinh ra hoặc từ khi phát hiện ra những đặc điểm liên giới tính. Qua nhiều năm vận động không mệt mỏi của các nhà hoạt động vì quyền của người liên giới tính, một số quốc gia hiện nay đã bãi bỏ quy định bắt buộc phẫu thuật xác định lại giới tính cho trẻ sơ sinh có bộ phận sinh dục không rõ ràng theo tiêu chuẩn. 

Trong nhiều kết quả nghiên cứu khoa học gần đây, ngày càng có thêm bằng chứng cho thấy giới tính sinh học không chỉ có hai nhóm là nam và nữ. Trạng thái liên giới tính đang dần được công nhận là một giới tính sinh học bên cạnh nam và nữ.

Giới (Gender)

Trong khi giới tính là những đặc điểm sinh học được xác định qua những đặc điểm di truyền học thì giới được định nghĩa bởi xã hội, văn hoá và cá nhân. Theo Tổ chức Y Tế Thế Giới, giới chỉ chuẩn mực của xã hội về hành vi, vai trò, hành động, và thuộc tính của nam và nữ giới. Giới còn bao gồm cách mà từng cá nhân nhìn nhận chính mình (bản dạng giới), cách mà một người lựa chọn thể hiện chính mình (thể hiện giới) hay thậm chí là cách những người khác nhìn nhận và mong muốn một người cư xử (vai trò giới). Vì thế, giới rất đa dạng!

Bản dạng giới (Gender identity)

Bạn là nam, là nữ hay là một con người khác, không hẳn là nam hoặc nữ? Làm thế nào bạn cảm nhận được? Tất cả những hoài nghi đó đều xoay quanh một định nghĩa chính là bản dạng giới – giới mà một cá nhân cảm nhận về bản thân mình. Bản dạng giới không nhất thiết dựa trên giới tính sinh học, không dựa trên giới được người khác cảm nhận và cũng hoàn toàn không phải là xu hướng tình dục.

Bản dạng giới là điều ăn sâu trong tiềm thức mỗi người, không thể thay đổi được dù có bị tác động ra sao. Bạn có thể là nam, là nữ, hoặc vừa là nam vừa là nữ, hoặc không phải nam, không phải nữ, tùy thuộc vào nhận thức và nhận định của chính bạn về bản thân mình.

Những người có bản dạng giới trùng với giới tính sinh học chính, tức những người hợp giới (cis-gender), chiếm phần đông trên thế giới.    

Không nằm trong phần đông này là những người từ khi nhận thức được về cơ thể bản thân, đã hiểu rằng cơ thể này không dành cho mình. Họ chính là người chuyển giới (transgender). Độ tuổi nhận thức của người chuyển giới không giống nhau, có người ngay từ khi rất nhỏ đã cảm nhận được vấn đề của bản thân, người tới tuổi dậy thì mới hiểu mình thật sự là ai, nhưng có nhiều người tới tận tuổi trưởng thành mới hiểu được rõ cơ thể và bản chất của mình không phù hợp với nhau.

Người chuyển giới có thể là người sinh ra có giới tính sinh học là nam nhưng bản dạng giới của họ là nữ, những người như thế được gọi là người chuyển giới nữ (male-to-female). Còn những người cơ thể là nữ nhưng nhận định về giới của mình là nam, họ được gọi là người chuyển giới nam (female-to-male). 

Không chỉ có nhóm người chuyển giới, hiện nay thế giới đã ghi nhận nhiều bản dạng giới khác nhau như: không nhận dạng giới (agender), phi nhị nguyên giới (non-binary/genderqueer), linh hoạt giới (genderfluid),… Những người này thường bị nhầm lẫn với người chuyển giới. Tại Việt Nam, họ thường được gọi là người xuyên giới. 

Tới nay, có bảy quốc gia đã công nhận các giới ngoài nam và nữ trong các giấy tờ tùy thân như Úc, Bangladesh, Đức, Ấn Độ, Nepal, New Zealand và Pakistan. Đồng thời, do số lượng đại từ nhân xưng ngày càng được sáng tạo và mở rộng để phù hợp với các bản dạng giới khác nhau, bắt đầu từ tháng 2/2014, Facebook đã đưa ra hơn 52 lựa chọn về bản dạng giới để người dùng quyết định trong mục thông tin về giới tính.

Thể hiện giới và vai trò giới (Gender expression and Gender role)

Thể hiện giới được hiểu là cách chúng ta chọn thể hiện bản dạng giới của bản thân. Thể hiện giới có thể được biểu hiện rất qua việc lựa chọn quần áo, màu sắc, vật dụng cá nhân của mỗi người. 

Thể hiện giới còn gồm cả một nhóm các chuẩn mực hành vi gắn liền với nam giới hay nữ giới được xã hội quy định và chấp nhận mà chúng ta thường gọi là vai trò giới. Hệ thống quy chuẩn về vai trò giới thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử, sự phát triển của xã hội, và tồn tại như một sự khác biệt giữa các vùng địa lý, quốc gia, tôn giáo hay sắc tộc.

Thông thường, chỉ có thể hiện giới nam nam tính, thể hiện giới nữ tính, và thể hiện giới trung tính. Nhưng thể hiện giới, cũng như bản dạng giới, là một phạm trù rất đa dạng. 

Có nhiều bạn gái hoặc phụ nữ có thể hiện mạnh mẽ theo hướng nam tính hay được gọi là tomboy hoặc cá tính. Tuy nhiên, cũng còn tùy thuộc vào hoàn cảnh, văn hóa, môi trường sống cũng như mức độ vượt khỏi khuôn khổ về giới đến đâu mà thể hiện tomboy/cá tính có thể được đón nhận tích cực, trung lập hay tiêu cực. Một bạn gái cắt tóc ngắn, ăn mặc nam tính, mê vận động mạnh mẽ có thể được xem là người cá tính, nhưng trong một hoàn cảnh khác hay một mức độ khác cô ấy có thể bị gọi là “bê đê”, “dị hợm”, “sai giới tính”.

Còn với những người mang giới tính sinh học là nam nhưng thể hiện giới một cách nữ tính thường không được đón nhận, thậm chí bị kì thị, xa lánh, hoặc bị đem ra các phương tiện truyền thông đại chúng, văn hoá phẩm để làm trò đùa mua vui cho người khác. Điều đó khiến họ thường mang tâm lý tự ti, không dám cởi mở vì bị coi là “bóng”, “chuyển giới” hay “ái nam ái nữ”.

Bản dạng giới khác với thể hiện giới. Một người đàn ông có giới tính sinh học là nam, bản dạng giới là nam nhưng vẫn có thể có điệu bộ, cử chỉ và cách cư xử nữ tính bởi vì thể hiện giới của anh ta là nữ. Không phải tất cả những người có giới tính sinh học khác với giới tính bản chất mà họ tự xác định đều thể hiện giới đó ra bên ngoài bởi lý do xã hội hay quy tắc xung quanh.

Khi thể hiện giới khác biệt so với bản dạng giới hay giới tính sinh học, một người sẽ phải đối diện với những nỗi mâu thuẫn nội tâm gay gắt và dai dẳng. Đây là vấn đề mà nhiều người đồng tính có thể gặp phải: sống và thể hiện theo đúng mong muốn của mình hay sống và thể hiện theo quy chuẩn mà xã hội và gia đình mong muốn.

Xu hướng tính dục (Sexual orientation)

Xu hướng tính dục chỉ trải nghiệm hấp dẫn về mặt tình cảm hoặc/và về mặt tình dục (cơ thể) với giới khác một cách lâu dài. Vì vậy, xu hướng tính dục bao gồm hai định nghĩa riêng biệt: xu hướng tình dục (chỉ việc sự hấp dẫn tình dục của một người) và xu hướng tình cảm (chỉ việc sự hấp dẫn tình cảm của một người). Xu hướng tính dục không ảnh hưởng tới thể hiện giới hay bản dạng giới, vì đây là ba khái niệm riêng biệt, và chúng chỉ kết hợp với nhau để gọi rõ danh xưng của một cá nhân.

Xu hướng tính dục thường được phân loại dựa trên giới của những người hấp dẫn mình. Xu hướng tính dục phổ biến nhất có thể là ba xu hướng tính dục sau: dị tính luyến ái (heterosexual), đồng tính luyến ái (homosexual) và song tính luyến ái (bisexual). Trong đồng tính luyến ái, người ta còn phân chia ra hai loại là đồng tính nam (gay) và đồng tính nữ (lesbian). Ngoài ra, người ta còn ghi nhận một xu hướng không bị hấp dẫn về mặt tình cảm/tình dục ở bất cứ giới nào, gọi là vô tính luyến ái (asexual) và các xu hướng tính dục khác như toàn tính luyến ái (pansexual), đa tính luyến ái (polysexual),…

Sau những thông tin trên, chúng ta đều có thể thấy rằng tính dục thật ra phức tạp hơn những gì chúng ta được dạy rất nhiều. Sự đa dạng này luôn cần được tôn trọng bởi vì chúng là các yếu tố làm nên một con người, đặc biệt là những cá nhân thuộc cộng đồng LGBTIQ+. Điều quan trọng nhất mà chúng ta cần nhớ chính là tính dục là do mỗi người quyết định. Chúng ta nên tôn trọng cách một người nhìn nhận bản thân họ, luôn ủng hộ và đối xử với họ bằng một trái tim thật khéo léo và tràn đầy yêu thương. 

Vietnam Youth Alliance xin chia sẻ tới các bạn “Rồng Tính Dục 101” để giúp các bạn xác định tính dục của bản thân nhé!

Sơ đồ tính dục này giúp các bạn xác định nhãn của bản thân dễ dàng hơn. Các bạn hãy điền vào bản này nhé!
Nguồn: anh Mai Như Thiên Ân thuộc FTM VN Organization

BẢN ONLINE CHO “KÌ LÂN TÍNH DỤC”: https://secret-harbor-95149.herokuapp.com/


Tài liệu tham khảo

TRẮC NGHIỆM: 7 định nghĩa quan trọng của nhận thức về bản thân

Đây là 1 bài trắc nghiệm nhỏ để bạn nhớ lại những định nghĩa quan trọng của nhận thức bản thân


Có những giới tính sinh học nào?
Liên giới tính (intersex) là gì?
Giới tính sinh học và giới có phải hai khái niệm khác nhau không?
Bản dạng giới có bao giờ thay đổi được không?
Có những bản dạng giới nào?
Thể hiện giới có mấy thuộc tính?
TRẮC NGHIỆM: 7 định nghĩa quan trọng của nhận thức về bản thân
Số câu đúng của bạn là {{userScore}} /{{maxScore}}
{{title}}
{{image}}
{{content}}

More To Explore

Bạn muốn cùng VYA xây dựng các bài viết?

Hãy xem xét đơn tham gia ngay tại đây